“ფორმისა და ჟესტის პოლიტიკა”-ინტერვიუ ოლაფ ნიკოლაისთან

XII_634

Popiashvili Gvaberidze Window Project

ოლაფ ნიკოლაი, Fire Walk With Me 

ე.ა.: რატომ დევიდ ლინჩი და „თუინ ფიქსი“?

ო.ნ: როცა Popiashvili Gvaberidze Window Project-ს შევთავაზე ეს პროექტი, ძალიან ჩქარა უნდა გვემუშავა, რადგან ძალიან ცოტა დრო გვქონდა. მე ონლაინ ვიყავი ჩართული მიუნჰენიდან, მათ კი თითქმის ყველაფერი უჩემოდ გააკეთეს. მე მხოლოდ გუშინ ჩამოვფრინდი თბილისში საბოლოო ინსტალაციისთვის, დღეს კი უკვე გამოფენის გახსნა იქნება. ჩვენი მიზანი იყო, რომ გამოფენის გახსნა 17 მაისს დამთხვეოდა. როცა ცოტა ხნით ადრე თბილისში
ვიყავი, მაშინ გავეცანი აქაურობას და დაახლოებით უკვე ვიცოდი, რისი გაკეთება შემეძლებოდა თუნდაც ტექნიკურად – ვიცი, რომ აქ ბევრი რამ არ იყიდება. ასევე, ისიც მახსოვდა, რომ საჯარო სივრცეში მუშაობა რთულია და პრობლემებთანაა დაკავშირებული საქართველოში. ამიტომ უკვე წარმოდგენა მქონდა კონტექსტზე.
ირინა პოპიაშვილმა და თამუნა ღვაბერიძემ სავიტრინო სივრცე შემომთავაზეს ამ კონკრეტულ შენობაში, რომელიც საკმაოდ თანამედროვეა და არც თუ ისე ტიპურია საქართველოსთვის და ისეთი იზოლირებულია, რომ იგი შეიძლება სხვაგანაც იყოს. ამიტომ, მერე უფრო დამაინტერესა თვითონ იმ ადგილმა, სადაც ეს პავილიონი არის მოთავსებული. ეს არის მოედანი, რომელსაც თავისი ისტორია აქვს.
როცა აპრილში აქ წამოსასვლელად ვემზადებოდი, ვკითხულობდი საქართველოზე. არის საკმაოდ საინტერესო
წიგნი საქართველოზე, რომელიც გოეთეს ინსტიტუტის ამჟამინდელმა დირექტორმა დაწერა. ამ წიგნის ბოლოში, იგი ხაზს უსვამს თავის დაბნეულობას 2013 წლის 17 მაისს მომხდარი მსვლელობის შესახებ. როცა გავიგე, რომ ეს მოედანი (ვარდების რევოლუციის მოედანი) ისტორიულ ფაქტს უკავშირდებოდა, ვიფიქრე – თუკი რაიმეს გაკეთებას ვაპირებდი თბილისში, თან ამ ადგილას, მაისში, ეს უნდა ყოფილიყო ისეთი რამ, რასაც ამ ფაქტთან ექნებოდა კავშირი. მერე უკვე შევთავაზე ჩემი იდეა და წარვადგინე მონახაზი, რომელზეც უკვე 2 კვირაზე მეტია ვმუშაობთ. ახლაც ველოდებით ინსტალაციის ნეონის ნაწილს და იმედი მაქვს, ხვალისთვის მზად იქნება.
თავიდან ვფიქრობდი, რომ ნამუშევარს მომხდართან პირდაპირი კავშირი არ ქონოდა და უფრო შეფარულად
მეთქვა სათქმელი. ნამუშევარი არა მხოლოდ ის მთავარი სათქმელია, არამედ კიდევ მრავალი შრისგან შედგება და მთავარი სწორედ ამ შრეების პოვნა და ერთმანეთთან დაკავშირებაა.
როცა პირველად ჩამოვედი საქართველოში, მაშინ დავაკვირდი, რომ აქაურ რეალობას მინიმუმ ორმაგი შინაარსი ჰქონდა. როგორც ტურისტი, ჯერ სასიამოვნო ზედაპირს ხედავს ადამიანი, მხოლოდ მერე აღმოაჩენს ამ ზედაპირის შიგნით არსებულ შრეებს და წინააღმდეგობებს. ამ ყველაფერმა ერთი ფილმი მომაგონა, რომელზეც გავიზარდე – ესაა დევიდ ლინჩის „თუინ ფიქსი: ცეცხლო, მომყევი“ (Twin Peaks: Fire , Walk With Me). აქ ვერასდროს ხვდები, რა არის რეალობა და რა – გამოგონილი.
ჯერ მინდოდა, ეს ფრაზა – „ცეცხლო, მომყევი“ გამომეყენებინა, როგორც წარწერა. შემდეგ კი გადავწყვიტე,
ეს ყველაფერი 17 მაისისთვის დამეკავშირებინა. თვალწინ ეგრევე ლგბტ კულტურისთვის დამახასიათებელი იმიჯები წარმომიდგა – ცისარტყელის ფერები და სხვა. ფერების გამოყენება მინდოდა, რასაც ისედაც ხშირად ვაკეთებ ჩემს შემოქმედებაში, თუმცა არ მინდოდა, ცისარტყელის, როგორც ლგბტ დროშის სიმბოლოს გამოყენება – ისევ იმიტომ, რომ პირდაპირობისთვის ამერიდებინა თავი. ამიტომ, მოვიფიქრე, რომ სულ სხვა მეთოდისთვის მიმემართა – ესაა 1960-70-იანი წლების ევროპაში იაფად ბეჭვდის მეთოდის გამოყენება. იმ წლებში, ამ მეთოდით, ძირითადად, საპროტესტო ლოზუნგები თუ სხვა სოციალ-პოლიტიკური დანიშნულების იმიჯები და ტექსტები იბეჭდებოდა.
საინტერესოა, რომ დღეს, როცა საგამოფენო სივრცეში ინსტალაციაზე ვმუშაობდით, ამ მოედანზე ისევ იყო
აქცია, რომელიც იმავე 17 მაისს ეძღვნებოდა. ყველაფრის გარდა, ეს ფილმი 1980-იანი წლებისთვის
მნიშვნელოვანი ფილმია, ჩემთვის კი – 1980-იანი წლებია მნიშვნელოვანი. მე აღმოსავლეთ ბერლინში გავიზარდე, სადაც, ისევე როგორც თბილისში, 1980-იან წლებს გარდამტეხი მნიშვნელობა ქონდა.

რამდენად განსხვავდება დღევანდელი თბილისი იმ თბილისისგან, რომელსაც 1985 წლის მოგზაურობისას
გაეცანი?

ძალიან შეცვლილია. მახსოვს ეს მოედანი – მახსოვს, იყო დიდი მონუმენტი და ერთი დიდი სასტუმრო. მეტი
არაფერი მახსოვს კარგად. მაგრამ აქაურობა განსხვავდებოდა. აქ ადამიანების პირადი სამყარო, საჯაროსგან გამიჯნული იყო. დიდი ცვლილებები მოხდა და დღეს ადამიანებს თავიანთი პირადული საჯარო სივრცეში გამოაქვთ. თუმცა ვამჩნევ, რომ აქ თბილისში დღემდე დიდი ბრძოლაა იმისთვის, რომ მათი მოთხოვნა მიიღონ და გაიგონ.

XII_635

შენი შემოქმედება, ზოგადად, ხშირად უკავშირდება პოლიტიკას.

კი, მე მაინტერესებს პოლიტიკა, მაგრამ არა პირდაპირი გაგებით.

პოლიტიკური განცხადებების გაკეთებისგან თავს ვიკავებ. ჩემი აზრით, თუკი ადამიანს პოლიტიკა პირდაპირი
მნიშვნელობით აინტერესებს, ის უნდა წავიდეს პოლიტიკაში. მაგრამ, რა თქმა უნდა, შეგიძლია აჩვენო ისიც, თუ როგორ ერევა პოლიტია იმ საკითხებში, რომელიც ხელოვნებისთვისაა მნიშვნელოვანი. მაგალითად, როგორ არის შენი სენსუალობა პოლიტიკასთან დაკავშირებული; ან, მაგალითად, რა კავშირშია პოლიტიკასთან
ფანტაზია, როგორ შეგიძლია წარმოიდგინო რაღაც სხვაგვარად. ზუსტად ამ არჩევანზეა ლაპარაკი, როცა ვამბობ, რომ ცისარტყელის ფერების ნაცვლად, ჩემს ნამუშევარში ალტერნატიული ფერების გამოყენება მინდა. ამ დროს, პოლიტიკური განაცხადის პირდაპირ გაკეთების ნაცვლად, შემიძლია, ფერებისა და სენსუალობაზე მანიპულაციის გზით, მაყურებელს ნამუშევრის უფრო ფართო ჭრილში დანახვის და აღქმის საშუალება მივცე და ინდივიდუალური გამოცდილება მიიღოს. აქ უკვე პოლიტიკას უფრო ფართო გაგებით ვგულისხმობ. მე მაინტერესებს ესთეტიკა. ესთეტიკა ჩემთვის არის ის სფერო, სადაც ბევრი რამ ხდება ისეთი, რაც აუცილებლად შინაარსსა და საღ აზრს არ ეფუძნება, თუმცა სენსუალურია. თუ ფერის არჩევისას, ვინმემ რამე გკითხოს, თუ რატომ შეარჩიე ეს ფერი, იშვიათად შეგიძლია გაცე ამ კითხვას რაციონალური პასუხი. მაგრამ ის, რომ შენ ეს კონკრეტული ფერი შეარჩიე, რასაკვირველია, დაკავშირებულია შენთან, შენს მდგომარეობასთან და დროსა და სივრცესთან ურთიერთობასთან.

ეს ყოველივე ხომ პოლიტიკას უკავშირდება?

კი, პოლიტიკას უკავშირდება, მაგრამ ეს პოლიტიკა არ არის. მე არ ვამბობ რომ ხელოვნება არის პოლიტიკა
და რომ ხელოვნებამ შეიძლება ჩაანაცვლოს პოლიტიკა. მაგრამ პოლიტიკა ვერასდროს ჩაანაცვლებს ხელოვნებას. ყოველთვის საჭიროა, ხაზი გაესვას განსხვავებებს. როცა სოციალისტურ ბერლინში ვიზრდებოდი, სკოლაში უნდა წამეკითხა ჩინგიზ აიტმატოვის ნოველა „ჯამილა“. ეს იყო სიყვარულის ისტორია. მაშინ ბავშვები
ვიყავით და გვეუბნებოდნენ – ამ ისტორიას სევდიანი დასასრული იმიტომ აქვს, რომ ის კომუნიზმში არ ვითარდებოდა; შესაბამისად, კომუნიზმში სიყვარული და ბედნიერება უფრო იოლი იქნებოდა. ამ ლოგიკის მიხედვით, მოგვიანებით მივხვდი, რომ სწორედ კომუნიზმის დადგომის მერე იწყება ნამდვილი პრობლემები, სიყვარულის პრობლემა, მაგალითად. რადგან სიყვარულის დაპირება, როგორც კომუნიზმის, ასევე კაპიტალიზმის მიღმაა.
მომწონს ეს ფრაზა, რომელიც, რა თქმა უნდა, შეიძლება არასწორად აღიქვან. ძალიან მოკლეა, მაგრამ მაინც ვიტყვი: „ნამდვილი პრობლემები, სწორედ ყველა სოციალური პრობლემის გადაწყვეტის შემდეგ იწყება“.

მაშინ როგორ დაახასიათებდი შენს ნამუშევარს „ჟირო“, რომელიც ვენეციის 56-ე ბიენალეზე გერმანიას წარადგენდა?

ჩემთვის ესნამუშევარი მკვეთრი პოლიტიკური შეტყობინების მატარებელი იყო. შეგიძლია, ეს ნამუშევარი მრავალ ჭრილში დაინახო. პერფორმანსს პოლიტიკური ასპექტიც ჰქონდა. თუმცა, ასევე, საუბრობდა იმაზეც, თუ როგორ შეგიძლია გამოიყენო მთელი პავილიონის არქიტექტურული ნაგებობა პიედესტალის ფუნქციით. მაყურებელს ნამუშევარი რომ დაენახა, ზემოთ, ცაში უნდა აეხედა. ასეთ შემთხვევაში, მთელი პავილიონი ქრებოდა. ვფიქრობ, „გაქრობა“ ძალიან მნიშვნელოვანი აქტია გერმანიის პავილიონისთვის, მისი უმძიმესი ისტორიის გათვალისწინებით, რადგან ვფიქრობ, რომ ხანდახან აუცილებელია შენს ცნობიერებაში რაღაც გააქრო და ახალი დაინახო.
ნაგებობის სახურავზე რამდენიმე ადამიანი ბუმერანგს უშვებდა ღია სივრცეში. ჩემთვის, მაგალითად, საინტერესო იყო, თუ როგორ აღიქვამდნენ ამ ნამუშევარს ბავშვები. ასევე, საინტერესოა ის ასპექტიც, რომ ვენეციის ბიენალე განთქმული გამოფენაა, სადაც არტისტები ცდილობენ, რაც შეიძლება გამორჩეული, ხშირად მასიური ნამუშევარი წარადგინონ. მომავალში ეს ნამუშევრები იყიდება და ა.შ. მე კი გავაკეთე ნამუშევარი, რომლის ფიზიკური მანიფესტაცია არც კი რჩება გამოფენის დახურვის შემდეგ.
ამ ნამუშევარს ყველასთვის სხვადასხვა მნიშვნელობა ქონდა და სწორედ ესაა ჩემი მიზანიც.

საერთოდ, რთულია შენი პრაქტიკის ერთი სიტყვით დახასიათება. ვერ იტყვი, რომ იგი ერთ კონკრეტულ მიმდინარეობას მიეკუთვნება, ან რომელიმე მედიის გამოყენებით არის გაკეთებული. ერთადერთი, რითაც შენი შემოქმედების მრავალი საფეხურის გაერთიანება შემიძლია, არის ის, რომ ხშირად, შენი ნამუშევრები „ადგილს მორგებული“ ან „კონტექსტს დაფუძნებულია“. თავად როგორ დაახასიათებდი საკუთარ შემოქმედებას?

არის გარკვეული სტილი ჩემს შემოქმედებაში, თუმცა ეს სტილი არაა ძალიან პირდაპირი. მე უფრო გარემო და მასთან ჩემი დამოკიდებულება მაინტერესებს. შესაბამისად, ჩემი შემოქმედება, გარემოსთან ერთად,
მუდმივად იცვლება. ჩემს პრაქტიკას ასე დავახასიათებდი: მაგალითად, ადამიანი მხოლოდ წიგნს არასდროს კითხულობს. ის წიგნის კითხვასთან ერთად, მუსიკას უსმენს და კინოთეატრში დადის, აქვს სხვადასხვა ინტერესი. ასე რომ, ვერ ვხედავ მიზეზს, თუ რატომ უნდა გამოვრიცხო ეს სფეროები ჩემი შემოქმედებიდან. ყველა პროექტი ინდივიდუალურია, ყოველთვის მჭირდება ვნახო სივრცე, სადაც ვიმუშავებ; მინდა ვიცოდე მიზეზები, თუ რატომ გამოიყურება კონკრეტული სივრცე ისე, როგორც გამოიყურება. ვცდილობ, ამ სივრცის „ტექსტი“ გავიგო. შემდეგ კი ვცდილობ, რომშექმნილი ნამუშევრით იმავე სივრცის ახალი სახე გამოვაჩინო, რაიმე შევმატო მას. მაგალითად, მჯერა, რომ ვარდების მოედანზე წარმოდგენილი ნამუშევარი მაყურებელს მომავალში ამ მოედნის
შესახებ წარმოდგენას შეუცვლის. ყველა ობიექტი, ყველა კონსტელაცია თუ ნიშნების ერთობლიობა ქმნის რეალობას. ასე რომ, ფიქციის, წარმოსახვის და ფანტაზიის ლოგიკა მაინტერესებს. 

ხშირად ეს ძალიან პერსონალურ საფეხურზე ხდება. კი, ხელოვნება მხოლოდ პერსონალურ საფეხურს უკავ- შირდება. ესაა მომენტი შენსა და რაღაც სხვას შორის. როცა ინდივიდსა და ადამიანთა ჯგუფზე ვსაუბრობ, არ ვგულისხმობ მის სინგულარობას, რადგან მჯერა, რომ ყოველი ინდივიდი, თავის ყველაზე რადიკალურ გამოხატულებაშიც კი, შეიძლება აღქმულ იქნას, როგორც სხვადასხვა სოციალური ხდომილების ნაკრები.
მაგალითად, როცა ფერებზე ვმუშაობდი, ჩავატარე პატარა კვლევა, თუ როგორ იყენებდნენ ამა თუ იმ ფერს 1970-იან წლებში. დღეს, როცა ამ ფერებს ვუყურებთ, სხვა ფერს ვხედავთ. შეიცვალა არა მარტო ფერი, არამედ ადამიანიც. დღევანდელი პოზიციით, ჩვენ გამოსახულებას და ფერსაც კი სხვანაირად აღვიქვამთ, იმიტომ, რომ შეიცვალა ჩვენი რეალობა. ადამიანი არის არა მხოლოდ ინდივიდი, არამედ დროისა და სივრცის მედიუმი.

საკუთარ შემოქმედებაში ხაზს უსვამ ფორმის პოლიტიკას. რა იგულისხმება ფორმის პოლიტიკაში და მოიცავს თუ არა ეს ჟესტისპოლიტიკასაც?

კი, ჟესტის პოლიტიკა ფორმის პოლიტიკის ნაწილია. ის, რასაც მომავალში შინაარსს უწოდებ, უკვე მოცემულია
ფორმაში. იგივე შემიძლია ვთქვა ჟესტზე – ჟესტიც ფორმასავით შინაარსისა და უშინაარსოს და, ასევე, ფიზიკურისა და შეგრძნებითის, იგივე მეტაფიზიკურის ზღვარზეა. როგორც თქვი, „ჟირო“ შეიძლებოდა ყოფილიყო კომენტარი პავილიონზე ან, უბრალოდ, კომენტარი იმაზე, თუ როგორ შეიძლება ითამაშო ნამუშევრის ფორმით ისე, რომ სრულიად განსხვავებული ფორმის ნამუშევარი წარადგინო; ან კი შეიძლება იყოს კომენტარი მთელ სოციალურ ცირკზე, რაც ვენეციის ბიენალზე ხდება ხოლმე. ამ ჟესტს მრავალი ახსნა შეიძლება მოეძებნოს.
2005 წელს, ვენეციის ბიენალესთვის გავაკეთე ნამუშევარი, სადაც ცაში ჩამოვარდნილ ვარსკვლავებს რეკლამას ვუწევდი. მოცემული იყო პოსტერი და ინსტრუქცია.
თუკი მიყვებოდი ინსტრუქციას, ცაზე ვარსკვლავის ჩამოვარდნას დაინახავდი. ვმუშაობდი ყურადღების ცნებაზე. ვენეციის ბიენალე ხომ ნამდვილი მანქანაა, რომელიც ყურადღების მიქცევას გამოიმუშავებს. აქ ყველა ერთმანეთს ებრძვის იმისთვის, რომ ამ ყურადღების ეკონომიაში თავისი ადგილი მოიპოვოს. ამიტომაც გადავწყვიტე, რომ
რეკლამა საინტერესო აქტივობა იქნებოდა. რეკლამას იმას ვუკეთებდი, რაც ჩემი ჩარევის გარეშე, ისედაც არსებობდა ბუნებაში. საინტერესოა, რომ ერთი ამერიკელი კოლექციონერი მოვიდა და მკითხა, როგორ მოახერხე, რომ ამ ნამუშევარზე შენთვის „ნასა“ მუშაობსო?
საინტერესო ისაა, რომ ის მართალი იყო, რადგან როცა ხელოვნების სამყაროში ამგვარი ხასიათის რამ ხდება, ის არ შეიძლება იყოს ბუნებრივი ხდომილება, ის აუცილებლად უნდა იყოს ადამიანის მიერ შექმნილი. სამწუახროდ მიღებულია, რომ ის აუცილებლად გასაყიდად მომზადებული ნივთი უნდა იყოს. საინტერესოა,
რომ ეს ნამუშევარი გაიყიდა. ვერ გეტყვით, ზუსტად რა გაიყიდა, თუმცა ფაქტია, რომ გაიყიდა.

ეს ნამუშევარი დეივიდ ჰემონსის ცნობილ ნამუშევარს მახსენებს, როცა ის ქუჩაში თოვლის გუნდებს ყიდის.

კი, ჩემთვის ეს, ალბათ, ერთ-ერთი ყველაზე კარგი ნამუშევარია ხელოვნების ისტორიაში. საინტერესოა, რომ ალბათ, სხვადასხვა დროს ადამიანისთვის სხვადასხვა ნამუშევარია მნიშვნელოვანი და შეიძლება ნამუშევრებით ადამიანის სენსუალობის ისტორიის თავისებური მარკირება. ეს ისევ იმ დებულებას უკავშირდება, რომ ინდივიდი თავადაა დროისა და სივრცის მედიუმი.

XII_636

ფოტო: ირა კურამევა