ტრავმის გრამატიკული დრო – ინტერვიუ ქრის ქრაუსთან

XII_issue3_content32

თანამედროვე ამერიკელი ავტორი, ექსპერიმენტული კინოს რეჟისორი, “Semiotext(e)”-ის თანადამფუძნებელი ქრის ქრაუსი მნიშვნელოვანი ფიგურაა თანამედროვე მსოფლიო ლიტერატურასა და ხელოვნებაში. მისი საეტაპო ნამუშევრის – „მე მიყვარს დიქის“ (I Love Dick) (1997) შემდეგ, მისი შემოქმედება სახელოვნებო სივრცეში და ფემინისტური თეორიის მკვლევართათვის პოპულარული გახდა. ხელოვნებათმცოდნე ელენე აბაშიძე ელექტრონული ფოსტის საშუალებით ესაუბრა ქრაუსს 2015 წელს გამოქვეყნებული რომანის, „გაშტერების“ (Torpor) და სხვა საკითხების შესახებ. 

ელენე აბაშიძე: მახსოვს, 2013 წელს, ლონდონის თანამედროვე ხელოვნების ინსტიტუტში „ბერნადეთის კორპორაციის“ გამოფენაზე გადავეყარე „მე მიყვარს დიქ“-ს. „მე მიყვარს დიქი“ და „სადაც ხელოვნება მიეკუთვნება“, სხვა ავტორთა საეტაპო ნაშრომებთან ერთად, ხელოვანთა კოლექტივს ექსპოზიციის ცენტრალურ ნაწილში, ბიბლიასავით ჰქონდათ წარმოდგენილი. როგორ ფიქრობთ, რატომ არის თქვენი შემოქმედება დღეს ასეთი ცნობილი მსოფლიო თანამედროვე ხელოვნების წამყვან სივრცეებში და როგორ იჭრება ხელოვნების სამყარო თქვენს შემოქმედებაში, რა ფორმით კვებავს მას?

ქრის ქრაუსი: ჩემი აზრით, უბრალოდ, სახელოვნებო სივრცეს თანამედროვეობასთან უფრო მგრძნობელობა აკავშირებს. დაახლოებით უკანასკნელი ერთი საუკუნეა, რაც ასეა. უკვე დიდი ხანია, რაც ტომ მაქქართი დღევანდელი ლიტერატურის ანაქრონისტულ ბუნებაზე წერს და მეც ვეთანხმები. ჩემს ნაწერს უმეტესად ხელოვანები კითხულობენ. აქედან გამომდინარე, მეც უმეტესად ხელოვანებთან მაქვს კონტაქტი და სწორედ ამიტომ იცნობენ ისინი ჩემს შემოქმედებას. თავდაპირველად ვიზუალური ხელოვნება ნაკლებად მაინტერესებდა. მაგრამ პროფესიული საქმიანობა და მეგობრობა ერთმანეთთან ახლოსაა. ჩემი ხელოვანი მეგობრები მთხოვდნენ, რომ მათ შემოქმედებაზე დამეწერა. ყოველთვის ვცდილობდი, ხელოვნებას, როგორც შემოქმედებით პროცესს, შიგნიდან დავკვირვებოდი და არა პირიქით. მათ ასეთი მიდგომა ხშირად მოწონდათ. საერთოდ, იმ პერიოდში ხელოვანები თითქოს ნაკლებად იზღუდებოდნენ, ნაკლებად იცავდნენ თავს და სიამოვნებით იღებდნენ მათი ნამუშევრების ჯერაც მოულოდნელ და უჩვეულო წაკითხვას. დღეს ძნელია, რომ ასე წახალისებულ მაღალმხატვრულ ლიტერატურაში ექსტრაპოლაციებს გადაეყარო. აქ, წერის დროს, თითქოს ყველა ნამუშევრის მთავარ სათქმელზე ამახვილებს ყურადღებას და ერთსა და იმავეს იმეორებს. ვამჩნევ შიშსა და სიფრთხილეს, რომელმაც სახელოვნებო სამყაროში შეაღწია – ახალგაზრდა ხელოვანები, რომლებიც სადაცაა მაღალი პროფილის გალერეებთან თანამშრომლობას დაიწყებენ, ყველასგან სწორედ მთავარ სათქმელზე აქცენტირებას ითხოვენ. ასე რომ, ესთეტიკის საკითხები უკვე აქედანვე (ხელოვნების) ბაზრის საკითხებს უკავშირდება.

ე.ა: თქვენს შემოქმედებაზე საუბრისას, მინდა ყურადღება გავამახვილო ბოლო ნამუშევარზე „გაშტერება“, რომელიც ამერიკელი წყვილის აღმოსავლეთ ევროპაში მოგზაურობაზე მოგვითხრობს. აქ სილვისა და ჯერომის გმირების გამოცდილება ძალიან გავს ჩემს პირად გამოცდილებას 1990-იანი წლების საქართველოში. თქვენს მიერ აღწერილ ამ პერიოდს ხშირად „ნორმალიზაციის პერიოდს“, „გარდამავალ პერიოდს“ და „პოსტ-საბჭოთა კონდიციას“ უწოდებენ. რატომ აირჩიეთ აღმოსავლეთ ევროპა და ეს ისტორიული მომენტი?

ქ.ქ: მე და სილვერ ლოტრინგერმა 1991 წელს ვიმოგზაურეთ აღმოსავლეთ ევროპაში, რაზეც „გაშტერებაშია“ მოთხრობილი. ამის მერე, ზუსტად ვიცოდი, რომ ამ წიგნს დავწერდი. ამის შემდეგ, კიდევ ორჯერ ჩავედი რუმინეთში. 2000 წელს, მეორე მოგზაურობა განსაკუთრებით შოკისმომგვრელი იყო: რამდენიმე რეჟიმის შეცვლის შემდეგ, ქვეყანა უარესობისკენ წავიდა და კიდევ უფრო გაღატაკდა, ვიდრე ეს ჩაუშესკუს დიქტატურის დაცემისას იყო. იმ წელს პარიზში შევხვდი „წითელი ჯვრის“ წარმომადგენელს, რომელმაც მითხრა, რომ მათი სამსახური რუმინეთში დაიხურა, რადგან იქაური პერსონალი – ექიმები, მედდები და სოციალური მუშაკები – თავად იყენებდა ჰუმანიტარულ დახმარებას, რომელიც სინამდვილეში რუმინეთის მოსახელობას ეკუთვნოდა. აღმოსავლეთ ევროპის „ნორმალიზაციის პერიოდი“ სასტიკი რამ იყო.

ე.ა: რა აერთიანებს თქვენს ინტერესს ადამიანების, ადგილების და დროის მიმართ? არის რაღაც საერთო გმირებსა და ადგილებს შორის „მე მიყვარს დიქში“, „ზიზღის ზაფხულში“, „გაშტერებაში“ და სხვ. „სადაც ხელოვნება მიეკუთვნება“ში აღწერილი ხელოვანები, კოლექტივები და სახელოვნებო სივრცეები 2000-იანი წლების დასაწყისის ლოს ანჯელესის სახელოვნებო სცენის გარკვეულ ადგილს იკავებს. როგორ დაახასიათებდით ადგილს, რომელსაც ისინი მიეკუთვნებიან და რა იწვევს მათ მიმართ თქვენს ინტერესს?

ქ.ქ: მე ზარმაცი ვარ. არასდროს მქონია საკუთარ თავზე დიდი წარმოდგენა, არასოდეს მიფიქრია, რომ ჩემი საქმე იმის აღმოჩენა იყო, თუ რა არის ახლა „მნიშვნელოვანი“
– უბრალოდ, თითქოს იმაზე ვწერ, რაც ხელმისაწვდომია, აქვეა, ჩემს გარშემო. „პაწაწინა არსებების“ შემთხვევაშიც ასე იყო – ჩემი მეგობარი და “Semiotext(e)”-ის თანარედაქტორი ედი ელ ქოლთი „პაწაწინა არსებების“ ჯგუფის
ერთ-ერთი გარეშე წევრი იყო. ედი ხშირად ლაპარაკობდა ჯგუფზე და ამ დროს ვხედავდი, რომ ჩემთვის საწერი მასალა ფორმას იძენდა და ამბად გარდაიქმნებოდა. ედიმ გამაცნო ისინი და მეც გადავწყვიტე, მათი მოხალისე მექრონიკე გავმხდარიყავი.

ე.ა: ფორმა, რომელიც ჯერ არ არის ხორცშესხმული, არ აქვს მკვეთრი საზღვრები; ის, რაც ჯერ კიდევ ფორმირების პროცესშია – ესაა ის საერთო ნიშანი, რაც თქვენს ლიტერატურაში ასახულ ადამიანებს, ადგილებსა და გამოცდილებებს აერთიანებს?

ქ.ქ: კი, ასეა, როცა აწმყოს განცდას და გაზიარებას ცდილობ. ყველაფერი გამუდმებით მოძრაობაშია. დინება არის
ის, რის წვდომა და აღწერაც მაინტერესებს. ეს რიტორიკის საპირისპიროა – რიტორიკის საქმე ყველაფრის შეჩერება და ჩაკეტვაა.

ე.ა: იქნებ თქვენს შემოქმედებას აერთიანებს გრამატიკული დროის ფორმა „შეიძლებოდა ყოფილიყო“, რომელიც „გაშტერებაში“ გვხვდება?

ქ.ქ: „შეიძლებოდა ყოფილიყო“ ძალიან სევდიანი დროის ფორმაა – ეს ტრავმის გრამატიკული დროა „გაშტერების“ შექმნას თან ახლდა ჰოლოკოსტის აჩრდილი, რომელიც სილვერ ლოტრინგერთან პირადი ურთიერთობით იყო განპირობებული. ბავშვობაში სილვერი ჰოლოკოსტს გადაურჩა. გაოგნებული დავრჩი, როცა აღმოვაჩინე, რომ ამ დროის ფორმას აღმოსავლეთ ევროპაში ძალიან ხშირად იყენებდნენ არა მხოლოდ მიხეილ სებასტიანის ომის დროინდელ მწერლობაში, არამედ ის ახალგაზრდებიც, რომლებიც არადსა და ბუქარესტში, იმ საზარელი „ნორმალიზაციის“ ხანაში გავიცანი.

ე.ა: სხვადასხვა ინტერვიუში ხშირად ახსენებთ „პირდაპირ სამყაროს“, ან „ნამდვილ ცხოვრებას“. როგორ ფიქრობთ, „ნამდვილი ცხოვრება“ თანამედროვე ლიტერატურასა და ხელოვნებაში რეპრეზენტაციას მოკლებულია?

ქ.ქ: კი, ხშირად ასეა. რა თქმა უნდა, „ნამდვილი ცხოვრების“ არსი და შეგრძნება შერყვნილია სხვადასხვა „რეალითი შოუს“ მიერ, რომლებიც რეალობისგან შორს არიან. წერის საყვარელი ტიპი ჩემთვის ჟურნალისტური წერაა: ინდივიდუალური ცხოვრების აკურატული, დეტალური ქრონიკა. ამჟამად ელენა ფერანტეს ვკითხულობ – ის ამას შესანიშნავად ახერხებს ნეაპოლიტანურ ნოველებში. ჰერტა მიულერის, ელის მანროს მწერლობაც ასეთია – მაცდუნებლად უშუალოა.

ე.ა: „უშუალო სამყაროსა“ და „ნამდვილ ცხოვრებას“ რომ დავუბრუნდე – რა ადგილი უჭირავს ავტობიოგრაფიას
თქვენს შემოქმედებაში? რა კავშირია არსებულსა და წარმოსახულს შორის თქვენს შემოქმედებაში?

ქ.ქ: მძულს ცნება „ავტობიოგრაფია“, როცა ეს მხატვრულ ლიტერატურას ეხება. „ავტობიოგრაფია“ – ესაა ერთჯერადი წიგნი, რომელიც მწერლის შესახებ მცდარ ნარატივს მოიცავს – ესაა „ისტორია მე-ზე“. ყველაფერი
დანარჩენი, ავტო-ფიქცია, კი რაღაც სხვაა. შესაძლოა, რომ სხვადასხვა მოვლენა საფუძველს იღებდეს ავტორის ცხოვრებიდან, მაგრამ ეს ცხოვრება (ან პერსონა) არასდროს არის წიგნის ნამდვილი საგანი. ყოველთვის მიჭირდა რაღაცის გამოგონება, არ ვარ ამ მხრივ შემოქმედებითი. თითქმის ყველა მოვლენა, რომელიც ჩემს წიგნებშია ასახული, ნამდვილია, მაგრამ ისინი ქმნიან წიგნს მხოლოდ კომპოზიციის საშუალებით. ეს სელექციური რეალობაა, მაგრამ არა გამოგონილი. დღეს, როცა ინტერნეტში ტომ მაქქართის ესეებს ვნახულობდი, რათა შენი პირველი კითხვისთვის პასუხი გამეცა, შევნიშნე, რომ ის ალექსანდრე ტროქის „ქეინის წიგნის“ თაყვანისმცემელია. ეს ჩემი ერთ-ერთი საყვარელი წიგნიცაა. „ქეინის წიგნი“ დაწვრილებით და სიღრმისეულად აღწერს ავტორის ცხოვრების რამდენიმე თვეს, როცა იგი, ჰეროინზე დამოკიდებული, 1960-იან წლებში ნიუ იორკში სანაგვე ნავზე მუშაობდა. აქ არაფერია აღსარებითი. ნარკომანია მიჩნეულია, როგორც გარკვეული გარემოება მთხრობელის ცხოვრებაში. ეს არაა ამბავი ნარკომანიაზე – აქ მოვლენები ამ ნარატივის გარშემო იხსნება.

XII_issue3_content34

ე.ა: ხშირად სიყვარულზე წერთ. უფრო კი დანაპირების აუსრულებლობაზე (ჰეტერონორმატიულ) სასიყვარულო ურთიერთობაში. რატომ არ სრულდება დანაპირები? ეს სიყვარულის საკითხია თუ დანაპირების?

ქ.ქ: ეს დანაპირების საკითხია; იმ დანაპირების, რომელიც მთხრობელის გონებაში მხოლოდ ცხრილური მონაცემებია და არა რეალური დანაპირები. მაგრამ ხშირად ყველაზე გულწრფელი და ორმხრივი დანაპირებიც არ სრულდება, გარემოებები ირევა, ყველაფერი იცვლება. მაგრამ, მგონი, ეს თემა უკვე დავასრულე, რაც საკუთარი გამოცდილების სამუშაო მასალად გამოყენებას ეხებოდა.

ე.ა: და ყოველთვის რატომ იტანჯება ქალი თქვენს წიგნებში?

ქ.ქ: იმიტომ, რომ ავტორი ქალია.

ე.ა: და რატომ ირჩევთ სიყვარულს მთავარ თემად?

ქ.ქ: მეორე ადამიანთან ძლიერი სიახლოვის სურვილი ჭეშმარიტების შემეცნებისკენ სწრაფვის მიკროკოსმოსია.

ე.ა: ბოლოს, ისევ იქ დავბრუნდები, საიდანაც დავიწყე – აღმოსავლეთ ევროპაში. რა რჩევას მისცემდით ახალგაზრდა ხელოვანების იმ თაობებს, რომლებიც 1990-იანი წლების „გაშტერების“ ხანაში, „რუმინეთში“ გაიზარდა?

ქ.ქ: არ მგონია მათ ჩემი რჩევა სჭირდებოდეთ. ახალგაზრდა ხელოვანები, რომლებიც აღმოსავლეთ ევროპაში შემხვედრია, საოცრად საინტერესო და ამბიციურ ნამუშევრებს ქმნიან; იმ მექსიკელი ხელოვანების მსგავსად, ვისზეც დამიწერია. ისინიც ზომიერად და შეუფერხებლად მოძრაობენ წარსულსა და თანამედროვე კულტურებს შორის და, ზოგადად, ბევრად მასშტაბური მსოფლმხედველობით გამოირჩევიან, ვიდრე მათი ამერიკელი თანამედროვენი. 

ინტერვიუ ინგლისურიდან თარგმნა ელენე აბაშიძემ. 

ინტერვიუს რუსული თარგმანი პირველად 2015 წლისივლისში, www.theoryandpractice.ru-ზე გამოქვეყნდა.